Phần 5: Tiêu chí nghiệm thu và trách nhiệm lựa chọn vật liệu

Một lô vật liệu có thể đáp ứng đầy đủ thông số trên chứng chỉ, được gia công và lắp đặt đúng quy trình nhưng vẫn xuống cấp sớm sau khi đưa vào vận hành.

Khi đó, cần phân biệt nguyên nhân xuất phát từ chất lượng vật liệu, quyết định lựa chọn hay quá trình thi công. Đây là ba phạm vi trách nhiệm khác nhau, tương ứng với những bằng chứng kỹ thuật khác nhau.

Nếu không xác định rõ từ đầu, nhà sản xuất có thể chứng minh vật liệu đúng thông số công bố, đơn vị thi công có thể xác nhận đã thực hiện đúng quy trình, nhưng nhà máy vẫn thiếu cơ sở đánh giá vật liệu được lựa chọn có phù hợp với điều kiện làm việc tại vị trí đó hay không.

Vì vậy, một phương án vật liệu cần có tiêu chí nghiệm thu rõ ràng, bộ phận chịu trách nhiệm lựa chọn và dữ liệu để kiểm tra kết quả sau khi lắp đặt.

1. Phân biệt ba phạm vi trách nhiệm khi sử dụng vật liệu

Khi đánh giá một phương án vật liệu, cần tách riêng trách nhiệm về chất lượng vật liệu, sự phù hợp với ứng dụng và quá trình thi công.

Ba phạm vi trên có mối liên hệ với nhau nhưng không thay thế cho nhau.

Ví dụ, một tấm thép chống mài mòn được giao đúng mác và độ cứng công bố. Sau khi lắp đặt tại máng chuyển liệu, tấm thép xuống cấp nhanh hơn dự kiến.

Để xác định nguyên nhân, cần kiểm tra lần lượt:

• Chất lượng vật liệu: Thông số thực tế có đáp ứng yêu cầu đã đặt hàng không?
• Lựa chọn vật liệu: Cơ chế mài mòn và điều kiện vận hành có phù hợp với nhóm vật liệu đã chọn không?
• Gia công và lắp đặt: Quá trình chế tạo, cố định và lắp đặt có làm ảnh hưởng đến khả năng làm việc của vật liệu không?

Việc xác định đúng phạm vi giúp quá trình đánh giá sự cố tập trung vào bằng chứng liên quan, thay vì gộp tất cả vấn đề thành lỗi chất lượng vật liệu.

Chứng chỉ xác nhận chất lượng trong phạm vi công bố, còn sự phù hợp với một vị trí sử dụng cần được chứng minh bằng dữ liệu kỹ thuật của chính vị trí đó.

Bạn có thể tìm hiểu thêm về phạm vi xác nhận của chứng chỉ trong Phần 1: Chứng chỉ và chứng từ vật liệu chứng minh điều gì?

2. Vì sao chứng chỉ không thay thế trách nhiệm lựa chọn vật liệu?

Tài liệu kỹ thuật của nhà sản xuất thường cung cấp thông tin về thành phần, tính chất và phạm vi sử dụng của sản phẩm.

Tuy nhiên, điều kiện làm việc thực tế tại nhà máy còn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như cơ chế mài mòn, nhiệt độ, va đập, ăn mòn, hình dạng thiết bị và phương pháp thi công.

Do đó, một vật liệu đáp ứng đúng thông số công bố chưa chắc phù hợp với mọi vị trí sử dụng.

2.1. Giới hạn của thông tin từ nhà sản xuất

Tài liệu kỹ thuật giúp bộ phận kỹ thuật xác định các đặc tính của vật liệu và những điều kiện cần lưu ý khi sử dụng.

Tuy nhiên, thông tin này thường được xây dựng cho phạm vi sản phẩm và điều kiện xác định, không phải cam kết rằng vật liệu sẽ đạt cùng một kết quả tại mọi nhà máy.

Ví dụ, một tấm thép có độ cứng cao có thể phù hợp với một dạng mài mòn nhất định nhưng chưa chắc là lựa chọn phù hợp khi chi tiết đồng thời chịu va đập mạnh hoặc các tác động khác.

Vì vậy, dữ liệu từ nhà sản xuất cần được kết hợp với kết quả khảo sát tại vị trí sử dụng.

2.2. Trách nhiệm lựa chọn cần được xác định trong hồ sơ

Nếu hồ sơ chỉ có chứng chỉ vật liệu và biên bản thi công, quá trình đánh giá sau này có thể thiếu căn cứ giải thích quyết định lựa chọn ban đầu.

Để khắc phục, cần có một bộ phận kỹ thuật được giao trách nhiệm đánh giá và đề xuất phương án.

Hồ sơ lựa chọn phải thể hiện rõ:

• Điều kiện làm việc được ghi nhận tại vị trí.
• Những phương án vật liệu đã được xem xét.
• Cơ sở lựa chọn phương án cuối cùng.
• Bộ phận phụ trách và người xác nhận quyết định.
• Những giới hạn hoặc rủi ro chưa thể loại bỏ.

Nhờ đó, quyết định lựa chọn có thể được xem xét lại dựa trên dữ liệu, thay vì chỉ dựa vào nhận định tại thời điểm xảy ra sự cố.

3. Bốn bước xác lập trách nhiệm lựa chọn vật liệu

Để một phương án có đủ cơ sở kỹ thuật và có thể đánh giá lại sau khi sử dụng, quá trình lựa chọn cần được tổ chức thành bốn bước.

3.1. Khảo sát đủ điều kiện trước khi lựa chọn

Bước đầu tiên là ghi nhận các tác động chính tại vị trí sử dụng:

Mài mòn – Nhiệt – Va đập – Ăn mòn.

Tùy thiết bị, quá trình khảo sát còn cần xem xét hình dạng chi tiết, điều kiện dòng vật liệu, khả năng gia công, lắp đặt và bảo trì.

Các kết luận cần dựa trên số liệu hoặc dấu hiệu hiện trường có thể đối chiếu.

Ví dụ, nếu một vị trí có dấu hiệu mòn nhanh, cần xác định cơ chế gây mòn trước khi đề xuất thay vật liệu có độ cứng cao hơn.

3.2. Ghi rõ cơ sở lựa chọn và phương án thay thế

Một hồ sơ đề xuất cần cho thấy phương án được lựa chọn dựa trên điều kiện nào.

Nếu đã xem xét nhiều nhóm vật liệu, cần ghi lại lý do chấp nhận hoặc loại trừ từng phương án.

Nội dung này giúp bộ phận kỹ thuật giải thích được vì sao một vật liệu được chọn tại thời điểm đó, kể cả khi sau này điều kiện vận hành đã thay đổi.

3.3. Xác nhận bộ phận chịu trách nhiệm

Hồ sơ cần thể hiện bộ phận phụ trách lựa chọn, người xác nhận và thời điểm phê duyệt.

Thông tin này giúp xác định trách nhiệm chuyên môn và quá trình ra quyết định. Việc ghi tên người xác nhận không tự động xác lập trách nhiệm pháp lý cá nhân ngoài phạm vi được giao hoặc thỏa thuận.

3.4. Kiểm tra kết quả sau khi lắp đặt

Một phương án chỉ có thể được đánh giá đầy đủ khi có dữ liệu vận hành thực tế.

Do đó, cần xác định đường cơ sở trước khi thay vật liệu và kế hoạch đo lại sau khi lắp đặt.

Ví dụ, nếu mục tiêu là giảm tốc độ mòn, cần có số liệu về tình trạng hoặc tốc độ mòn trước khi thay để đối chiếu với kết quả sử dụng vật liệu mới.

Nếu không có dữ liệu ban đầu, nhà máy sẽ khó xác định mức cải thiện thực tế.

Một phương án lựa chọn có đầy đủ căn cứ cần giải thích được lý do chọn vật liệu và cho phép kiểm tra kết quả sau khi đưa vào vận hành.

4. Một tiêu chí nghiệm thu cần làm rõ những thông tin nào?

Không phải mọi thông số hoặc yêu cầu ghi trong hồ sơ đều đủ cơ sở để sử dụng làm tiêu chí nghiệm thu.

Theo khung xây dựng hồ sơ của Gia Anh, mỗi tiêu chí cần được xem xét theo năm thành phần.

Với chỉ tiêu định lượng, cần xác định rõ giá trị và đơn vị.

Với yêu cầu định tính, chẳng hạn tình trạng bề mặt, cần mô tả cụ thể điều kiện chấp nhận và phương pháp đánh giá phù hợp.

Năm thành phần trên là khung tổ chức tiêu chí nghiệm thu, không phải một biểu mẫu bắt buộc được quy định chung cho mọi nhóm vật liệu.

4.1. Phân biệt giá trị bảo đảm và trị số điển hình

Một chỉ tiêu xuất hiện trong bảng thông số kỹ thuật chưa chắc là giá trị được nhà sản xuất bảo đảm.

Nếu chỉ tiêu được công bố ở mức trị số điển hình, bộ phận chất lượng không nên tự động sử dụng làm giới hạn nghiệm thu bắt buộc.

Tương tự, giá trị được quy đổi từ một phép đo khác cần được phân biệt với kết quả thử trực tiếp.

Vì vậy, trước khi đưa thông số vào bộ tiêu chí, cần đối chiếu mức công bố và điều kiện đã thỏa thuận với nhà cung cấp.

4.2. Phương pháp kiểm tra phải phù hợp với chỉ tiêu

Cùng một đặc tính vật liệu có thể được đánh giá bằng những phương pháp khác nhau.

Ví dụ, độ cứng Brinell và Rockwell được xác định theo hai phương pháp và thang đo khác nhau. Hai giá trị không nên được so sánh trực tiếp nếu chưa xác định cơ sở tương ứng.

Khi tiêu chí nghiệm thu sử dụng một phương pháp cụ thể, cần ghi rõ tiêu chuẩn áp dụng và điều kiện thử.

Bạn có thể tìm hiểu chi tiết trong Phần 2: Phương pháp thử và kiểm tra chất lượng vật liệu.

5. Tiêu chí nghiệm thu phải phù hợp với từng nhóm vật liệu

Một tiêu chí phù hợp với thép kết cấu chưa chắc có thể áp dụng cho lớp hàn đắp chống mài mòn, gốm hoặc các vật liệu phi kim.

Đây là điểm đặc biệt quan trọng khi nghiệm thu các giải pháp kết hợp nhiều vật liệu.

Ví dụ: Vết nứt trên lớp hàn đắp chống mài mòn

Với nhiều chi tiết thép kết cấu, vết nứt có thể là dấu hiệu không đạt và cần được đánh giá theo yêu cầu kỹ thuật tương ứng.

Tuy nhiên, ở một số lớp hàn đắp chống mài mòn có hàm lượng carbide cao, các vết nứt nhỏ, phân bố tương đối đều và nằm ngang hướng đường hàn có thể hình thành trong quá trình nguội.

Những vết nứt này có thể đóng vai trò giải phóng ứng suất co ngót của lớp hàn đắp và là đặc điểm được chấp nhận trong thiết kế sản phẩm.

Nếu sử dụng nguyên tiêu chí “bề mặt không được có vết nứt” của thép kết cấu để nghiệm thu lớp hàn đắp thuộc nhóm trên, kết quả có thể không phản ánh đúng đặc tính vật liệu.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa mọi vết nứt trên lớp hàn đắp đều được chấp nhận.

Cần phân biệt:

Ví dụ này cho thấy tiêu chí nghiệm thu cần được xây dựng theo đúng bản chất và phạm vi sử dụng của vật liệu.

Một tiêu chí chặt chẽ về câu chữ nhưng không phù hợp với đặc tính sản phẩm vẫn có thể dẫn đến kết luận nghiệm thu sai.

6. Hồ sơ nghiệm thu của một vị trí cần những thông tin gì?

Với các vị trí được thay vật liệu chống mài mòn hoặc cải tạo kết cấu, hồ sơ nên được tổ chức theo từng vị trí sử dụng.

Cách quản lý này giúp liên kết kết quả khảo sát, phương án lựa chọn, chứng từ vật liệu và dữ liệu vận hành sau lắp đặt.

Theo quy trình của Gia Anh, một bộ hồ sơ cần được xem xét theo bảy nhóm thông tin.

Trong bảy nhóm trên, lý do lựa chọn vật liệu là thông tin cần được ghi nhận rõ ràng.

Một phương án có thể phù hợp tại thời điểm khảo sát nhưng không còn phù hợp nếu điều kiện vận hành thay đổi.

Nếu hồ sơ chỉ lưu tên vật liệu được chọn mà không ghi nhận cơ sở lựa chọn, bộ phận kỹ thuật sẽ khó xác định nguyên nhân khi kết quả thực tế khác với dự kiến.

Tương tự, chứng từ vật liệu phải liên kết được với chi tiết thực tế đã lắp đặt. Khi tấm vật liệu được cắt thành nhiều phần, cần duy trì thông tin nhận dạng trong hồ sơ gia công.

Bạn có thể tìm hiểu thêm trong Phần 4: Truy xuất nguồn gốc và nhận biết vật liệu không đúng nguồn.

7. Hồ sơ cần đủ dữ liệu để đánh giá lại quyết định sau nhiều năm

Một bộ hồ sơ nghiệm thu không chỉ phục vụ việc bàn giao tại thời điểm hoàn thành.

Sau nhiều năm vận hành, nhà máy có thể cần xem xét lại phương án khi phát sinh hư hỏng hoặc chuẩn bị thay vật liệu.

Khi đó, hồ sơ cần trả lời được sáu nội dung:

7.1. Cần lưu cả những phương án không được lựa chọn

Việc lưu các phương án đã xem xét giúp bộ phận kỹ thuật xác định liệu phương án được chọn có phù hợp với yêu cầu và điều kiện tại thời điểm đó hay không.

Ví dụ, nếu đã xem xét một phương án có chi phí thấp hơn nhưng không lựa chọn do không đáp ứng điều kiện va đập, lý do này cần được ghi rõ.

Sau một thời gian vận hành, nhà máy có thể dựa vào dữ liệu mới để đánh giá lại những phương án từng được loại trừ.

7.2. Ghi nhận rủi ro còn lại của phương án

Không phải mọi yếu tố ảnh hưởng đến tuổi thọ vật liệu đều có thể được xác định chính xác tại thời điểm khảo sát.

Một số điều kiện vận hành có thể biến động hoặc chưa có đủ dữ liệu đo.

Những giới hạn này cần được ghi nhận trong hồ sơ lựa chọn.

Ví dụ, nếu dữ liệu khảo sát chỉ phản ánh điều kiện vận hành tại một thời điểm, báo cáo cần nêu rõ phạm vi đánh giá và những thay đổi có thể ảnh hưởng đến kết quả sử dụng.

Ghi nhận rủi ro còn lại giúp nhà máy hiểu phạm vi của quyết định kỹ thuật và có cơ sở đánh giá khi điều kiện thực tế thay đổi.

8. Ba trường hợp chưa đủ cơ sở cam kết sự phù hợp của vật liệu

Trách nhiệm lựa chọn cần gắn với khả năng thu thập dữ liệu và kiểm tra kết quả.

Theo khung đánh giá của Gia Anh, có ba trường hợp cần làm rõ trước khi xác nhận phương án.

8.1. Không có dữ liệu vận hành

Nếu chưa xác định được điều kiện làm việc, bộ phận kỹ thuật sẽ thiếu căn cứ để lựa chọn vật liệu.

Trong trường hợp này, cần bổ sung khảo sát hoặc làm rõ phạm vi của phương án trước khi phê duyệt.

8.2. Không thể đo lại sau lắp đặt

Nếu không có kế hoạch theo dõi, nhà máy khó xác định kết quả sau khi thay vật liệu.

Khi đó, hồ sơ có thể xác nhận vật liệu và quá trình thi công đáp ứng yêu cầu tại thời điểm nghiệm thu, nhưng chưa đủ dữ liệu để kết luận về hiệu quả vận hành lâu dài.

8.3. Cam kết tuổi thọ không gắn với điều kiện sử dụng

Tuổi thọ của vật liệu phụ thuộc vào điều kiện vận hành tại vị trí sử dụng.

Vì vậy, một cam kết về tuổi thọ cần xác định rõ điều kiện áp dụng và cơ sở đánh giá.

Nếu không làm rõ những thông tin này, bộ phận kỹ thuật không có đủ căn cứ để đưa ra cam kết tuyệt đối.

Giới hạn cam kết cần được xác định theo dữ liệu có thể đo và kết quả có thể kiểm chứng.

9. Ba lỗi thường gặp khi xây dựng hồ sơ nghiệm thu

Trong đó, lỗi sử dụng trị số điển hình làm giá trị bắt buộc có thể chỉ được phát hiện khi phát sinh tranh chấp.

Một thông số được công bố để tham khảo không tự động trở thành giá trị nhà sản xuất bảo đảm.

Vì vậy, trước khi phê duyệt bộ tiêu chí nghiệm thu, phòng chất lượng cần kiểm tra mức công bố của từng thông số và đối chiếu với điều kiện đã thỏa thuận.

10. Trách nhiệm của các bộ phận

Để quản lý đầy đủ quá trình lựa chọn và nghiệm thu, trách nhiệm cần được phân chia theo từng giai đoạn.

Trong quá trình này, trách nhiệm lựa chọn vật liệu cần được xác định rõ trong hồ sơ và có người được phân công xác nhận.

Chữ ký và thông tin phê duyệt giúp truy lại quyết định kỹ thuật, còn dữ liệu khảo sát và kết quả đo sau lắp đặt là cơ sở để đánh giá tính phù hợp của phương án.

11. Lưu ý khi áp dụng kiến thức

Một, cách phân chia trách nhiệm về chất lượng vật liệu, lựa chọn và thi công là khung phân tích kỹ thuật. Khung này không tự xác định trách nhiệm pháp lý của các bên. Phạm vi trách nhiệm theo hợp đồng cần được xem xét riêng.

Hai, quy trình bốn bước xác lập trách nhiệm lựa chọn và bảy nhóm hồ sơ là cách tổ chức công việc của Gia Anh. Các nội dung này hỗ trợ quản lý quyết định kỹ thuật, không thay thế yêu cầu của tiêu chuẩn hoặc cam kết từ nhà sản xuất.

Ba, năm thành phần của tiêu chí nghiệm thu là khung để xây dựng yêu cầu có thể kiểm tra. Bộ tiêu chí cụ thể phải phù hợp với nhóm vật liệu, phương pháp thử và điều kiện đã thỏa thuận.

Bốn, đặc điểm vết nứt được chấp nhận ở một số lớp hàn đắp chống mài mòn không thể áp dụng chung cho mọi sản phẩm. Cần đối chiếu tài liệu kỹ thuật và tiêu chí chấp nhận của đúng nhóm vật liệu.

Năm, thông số được bảo đảm, trị số điển hình và giá trị quy đổi có giá trị sử dụng khác nhau. Trước khi đưa vào tiêu chí nghiệm thu, cần kiểm tra rõ mức công bố và cơ sở thử nghiệm.

Sáu, dữ liệu nghiệm thu tại thời điểm bàn giao không thay thế kết quả theo dõi vận hành. Việc đánh giá tuổi thọ và hiệu quả sau khi thay vật liệu cần có đường cơ sở cùng các số đo thực tế theo thời gian.

Một phương án vật liệu có đủ cơ sở kỹ thuật cần xác định rõ vật liệu được lựa chọn vì lý do gì, đáp ứng những tiêu chí nghiệm thu nào, bộ phận nào chịu trách nhiệm và kết quả sử dụng được kiểm tra ra sao.

Khi những thông tin này được ghi nhận đầy đủ, nhà máy có thể đánh giá lại quyết định lựa chọn, xác định nguyên nhân sai lệch và xây dựng phương án phù hợp hơn cho các lần thay vật liệu tiếp theo.