Phần 3: Dung sai vật liệu và phương pháp đo khi nghiệm thu

Hai bên có thể cùng đo trên một tấm thép, sử dụng cùng loại dụng cụ nhưng đưa ra kết luận nghiệm thu khác nhau. Nguyên nhân có thể không nằm ở chất lượng vật liệu mà ở vị trí đo, khoảng cách tới cạnh, chiều dài đo hoặc điều kiện kê tấm không giống nhau.

Với thép tấm công nghiệp, dung sai cần được đánh giá theo đúng tiêu chuẩn và lớp dung sai đã thỏa thuận. Nếu biên bản chỉ ghi kết quả cuối cùng mà không thể hiện điều kiện đo, rất khó xác định sự chênh lệch xuất phát từ vật liệu hay phương pháp thực hiện.

Vì vậy, quá trình nghiệm thu cần bắt đầu từ việc xác định yêu cầu dung sai, thống nhất phương pháp đo và ghi nhận đầy đủ điều kiện thực hiện.

1. Dung sai vật liệu cần được xác định theo đúng tiêu chuẩn

Dung sai là phạm vi sai lệch được cho phép so với kích thước hoặc hình dạng danh nghĩa của sản phẩm.

Đối với thép tấm cán nóng, hai tiêu chuẩn cần phân biệt là EN 10029 và EN 10051.

Tiêu chuẩn	Phạm vi áp dụng	Nội dung cần kiểm tra
EN 10029	Thép tấm cán nóng thuộc phạm vi của tiêu chuẩn	Dung sai độ dày, độ phẳng, độ vuông góc và các yêu cầu kích thước liên quan
EN 10051	Thép dẹt cán nóng liên tục và sản phẩm cắt từ cuộn thuộc phạm vi tiêu chuẩn	Dung sai kích thước và hình dạng tương ứng với nhóm sản phẩm

Hai tiêu chuẩn này không nên được sử dụng thay thế cho nhau nếu sản phẩm không thuộc cùng phạm vi áp dụng.

Điểm quan trọng là dung sai không chỉ có một mức duy nhất. Các yêu cầu về kích thước và hình dạng được phân chia theo những mức hoặc lớp quy định trong tiêu chuẩn.

Vì vậy, khi mua vật liệu, cần xác định đúng lớp dung sai phù hợp với mục đích sử dụng, thay vì mặc định sản phẩm được cung cấp theo mức có yêu cầu chặt chẽ nhất.

2. Lớp dung sai cần được lựa chọn trước khi đặt hàng

Không phải mọi chi tiết đều cần cùng một mức độ chính xác về kích thước và độ phẳng.

Ví dụ, thép tấm dùng làm nền để lắp lớp lót gốm có thể yêu cầu độ phẳng cao hơn thép tấm dùng cho một số kết cấu hàn thông thường.

Nếu bề mặt nền không đủ phẳng, chiều dày lớp keo có thể không đồng đều, làm xuất hiện những vùng có nguy cơ bong lớp lót.

Ngược lại, với chi tiết chịu tải, sai lệch chiều dày có thể ảnh hưởng đến cơ sở tính toán kết cấu.

Trước khi xác định lớp dung sai, bộ phận kỹ thuật và phòng chất lượng cần làm rõ hai nội dung:

Nội dung cần xác định	Cơ sở lựa chọn dung sai
Yêu cầu về độ phẳng	Mức độ phẳng cần thiết để lắp đặt, hàn, gia công hoặc thi công lớp lót
Yêu cầu về chiều dày	Ảnh hưởng của sai lệch chiều dày đến kích thước thành phẩm và khả năng chịu tải của chi tiết

Sau khi xác định được yêu cầu sử dụng, lớp dung sai cần được ghi rõ trong đơn hàng.

Nếu không xác định từ đầu, vật liệu được giao có thể đáp ứng mức dung sai thông thường nhưng không phù hợp với yêu cầu gia công hoặc lắp đặt thực tế.

Việc lựa chọn lớp dung sai phải xuất phát từ chức năng của chi tiết, không phải đợi đến khi vật liệu về kho mới quyết định mức độ chính xác cần có.

3. Một biên bản đo cần thể hiện rõ ba điều kiện

Trước khi kết luận một tấm vật liệu đạt hay không đạt dung sai, cần xác định ba điều kiện cơ bản:

Điều kiện	Nội dung cần ghi nhận	Ý nghĩa đối với kết quả
Tiêu chuẩn áp dụng	Số hiệu, phiên bản và lớp dung sai đã thỏa thuận	Xác định giới hạn được phép sử dụng để đánh giá
Vị trí đo	Điểm đo trên tấm, khoảng cách tới cạnh và đoạn chuẩn nếu có	Bảo đảm các kết quả được tạo ra tại những vị trí có thể so sánh
Điều kiện kê tấm	Bề mặt kê và trạng thái đặt tấm khi đo	Hạn chế sai lệch do điều kiện đo không phù hợp

Trong ba điều kiện này, vị trí đo và mặt kê đặc biệt dễ bị bỏ qua.

Một bên đo sát mép trong khi bên còn lại đo tại vị trí quy định có thể thu được hai giá trị khác nhau.

Tương tự, một tấm thép được đặt trên bề mặt không đủ phẳng có thể cho kết quả đánh giá độ phẳng không chính xác.

Vì vậy, hai kết quả chỉ nên được đối chiếu trực tiếp khi các điều kiện đo tương ứng đã được thống nhất.

4. Phương pháp đo độ dày thép tấm khi nhận hàng

Độ dày là một trong những chỉ tiêu có thể kiểm tra trực tiếp tại kho bằng dụng cụ đo phù hợp.

Tuy nhiên, số lượng điểm đo và vị trí đo cần được xác định rõ để kết quả phản ánh đúng yêu cầu dung sai.

4.1. Xác định vị trí và số điểm đo

Theo cách tổ chức kiểm tra trong tài liệu, mỗi tấm được đo tại tối thiểu ba điểm, tránh đo sát mép.

Nội dung	Yêu cầu thực hiện
Dụng cụ	Thước đo độ dày phù hợp
Số điểm đo	Tối thiểu 3 điểm trên mỗi tấm
Vị trí đo	Không đo sát mép; tuân thủ khoảng cách quy định trong tiêu chuẩn áp dụng
Cơ sở đánh giá	Lớp dung sai đã ghi trong đơn hàng
Kết quả cần lưu	Giá trị và vị trí của từng điểm đo

Việc lựa chọn vị trí đo rất quan trọng vì chiều dày tại mép có thể khác với vùng bên trong tấm.

Do đó, không nên sử dụng một số đo sát mép để đại diện cho chiều dày của toàn bộ tấm khi vị trí đó không phù hợp với phương pháp quy định.

4.2. Xử lý khi phát hiện số đo ngoài dung sai

Nếu một điểm đo nằm ngoài phạm vi dung sai đã đặt, phòng chất lượng cần đo bổ sung và ghi nhận kết quả.

Không nên chỉ dựa vào một con số bất thường để kết luận ngay cho toàn bộ tấm.

Biên bản cần thể hiện:

vị trí của điểm đo ban đầu
giá trị đo được
các vị trí đo bổ sung
kết quả của từng lần đo
lớp dung sai dùng để đối chiếu

Việc đo bổ sung giúp xác định phạm vi sai lệch và tạo cơ sở để đánh giá theo tiêu chuẩn áp dụng.

Ba điểm đo là cách tổ chức kiểm tra ban đầu trong hồ sơ của Gia Anh, không thay thế các yêu cầu lấy mẫu hoặc vị trí đo được quy định trong tiêu chuẩn và hợp đồng.

5. Đo độ phẳng cần thống nhất khoảng cách tới cạnh, đoạn chuẩn và mặt kê

Độ phẳng là chỉ tiêu dễ phát sinh chênh lệch giữa các bên nếu điều kiện đo không được thống nhất.

Ba yếu tố cần kiểm soát gồm:

Yếu tố	Ảnh hưởng đến kết quả đo
Khoảng cách tới cạnh	Kết quả tại vùng sát cạnh có thể khác vùng được quy định để đánh giá
Đoạn chuẩn	Độ phẳng được xác định trên chiều dài đo tương ứng, không mặc định trên toàn bộ tấm
Mặt kê	Bề mặt kê không phẳng có thể làm thay đổi trạng thái tấm và kết quả đánh giá

5.1. Khoảng cách tới cạnh phải đúng quy định

Khi đo độ phẳng, không nên tùy ý lựa chọn vị trí chỉ vì thuận tiện thao tác.

Nếu tiêu chuẩn quy định khoảng cách từ vị trí đo tới cạnh tấm, cả hai bên cần sử dụng cùng điều kiện đó.

Việc đo sát cạnh hoặc tại vị trí khác có thể tạo ra kết quả không tương đương.

Vì vậy, biên bản cần thể hiện rõ khoảng cách tới cạnh thay vì chỉ ghi giá trị độ phẳng cuối cùng.

5.2. Độ phẳng cần được đánh giá trên đoạn chuẩn tương ứng

Độ phẳng không mặc định được đánh giá bằng cách đo trên toàn bộ chiều dài tấm.

Kết quả phụ thuộc vào đoạn chuẩn được sử dụng theo tiêu chuẩn áp dụng.

Nếu hai bên sử dụng hai đoạn chuẩn khác nhau, kết quả có thể chênh lệch ngay cả khi đo trên cùng một tấm thép.

Do đó, cần ghi rõ chiều dài đoạn chuẩn và vị trí thực hiện phép đo.

5.3. Bề mặt kê phải được kiểm tra trước khi đo

Mặt kê là một điều kiện quan trọng nhưng thường không được ghi đầy đủ trong biên bản.

Nếu bàn hoặc bề mặt đặt tấm không đủ phẳng, kết quả đo có thể phản ánh cả sai lệch của mặt kê thay vì chỉ phản ánh tình trạng của tấm thép.

Vì vậy, trước khi đánh giá độ phẳng, bộ phận thực hiện cần kiểm tra điều kiện bề mặt kê và bảo đảm cách đặt tấm phù hợp với phương pháp đo.

Khi phát sinh chênh lệch về độ phẳng, cần kiểm tra lại điều kiện đo trước khi kết luận vật liệu không đạt.

6. Chiều dài và chiều rộng cần được xác định theo tiêu chuẩn

Khi đo thép tấm, không nên mặc định chiều dài luôn là cạnh có kích thước lớn hơn.

Theo nội dung tài liệu, cách xác định chiều dài và chiều rộng trong tiêu chuẩn có liên quan đến hướng cán của sản phẩm.

Điều này đặc biệt cần chú ý với những tấm có hình dạng hoặc kích thước không thông thường.

Nếu hai bên sử dụng cách gọi chiều dài và chiều rộng khác nhau, quá trình đối chiếu kích thước có thể phát sinh nhầm lẫn dù số đo thực tế không thay đổi.

Vì vậy, hồ sơ cần xác định rõ:

cạnh được sử dụng làm chiều dài
cạnh được sử dụng làm chiều rộng
hướng cán hoặc cơ sở xác định theo tiêu chuẩn áp dụng

Cách ghi này giúp bảo đảm các bên đang đánh giá cùng một kích thước theo cùng một định nghĩa.

7. Độ vuông góc cần được kiểm tra tại các góc của tấm

Độ vuông góc phản ánh mức sai lệch hình học so với góc vuông yêu cầu.

Theo cách tổ chức kiểm tra trong tài liệu, độ vuông góc được đánh giá bằng ke và thước tại cả bốn góc của tấm.

Khi thực hiện, cần ghi nhận kết quả và đối chiếu với dung sai đã thỏa thuận.

Nếu phát hiện góc có sai lệch vượt phạm vi cho phép, phòng chất lượng cần ghi rõ vị trí và mức sai lệch vào biên bản.

Chỉ tiêu này có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình lấy chuẩn, cắt và lắp đặt.

Một tấm có góc không vuông có thể khiến các chi tiết được gia công từ tấm đó bị lệch ngay từ bước xác định kích thước ban đầu.

Vì vậy, độ vuông góc cần được xem xét cùng với độ dày và độ phẳng khi xây dựng yêu cầu nghiệm thu thép tấm.

8. Ba lỗi đo thường gặp tại kho

Ngoài việc sử dụng sai vị trí đo, điều kiện môi trường và cách đặt tấm cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả.

Lỗi thường gặp	Ảnh hưởng có thể xảy ra	Hướng xử lý
Đo khi tấm chưa ổn định về nhiệt độ	Kích thước có thể thay đổi do giãn nở nhiệt	Kiểm tra trạng thái nhiệt và điều kiện đo trước khi đánh giá
Đặt tấm trên mặt kê không đủ phẳng	Kết quả độ phẳng có thể bị ảnh hưởng bởi bề mặt kê	Kiểm tra và sử dụng mặt kê phù hợp
Đo độ dày sát mép	Số đo có thể khác với vùng được quy định trong tiêu chuẩn	Xác định lại vị trí đo theo tiêu chuẩn áp dụng

Trong ba lỗi này, điều kiện mặt kê đặc biệt dễ gây tranh chấp.

Một tấm thép có thể đáp ứng yêu cầu nhưng vẫn cho kết quả không phù hợp nếu được đặt trên bề mặt kê không bảo đảm điều kiện đo.

Do đó, khi phát hiện kết quả bất thường, cần xem xét đồng thời tình trạng vật liệu, điều kiện đặt tấm và phương pháp thực hiện phép đo.

9. Quy trình xử lý khi hai bên có kết quả đo khác nhau

Khi nhà cung cấp và bên nhận hàng có kết quả không thống nhất, cần ưu tiên đối chiếu phương pháp thực hiện thay vì tranh luận ngay về kết luận đạt hoặc không đạt.

Có thể xử lý theo bốn bước:

Bước	Nội dung thực hiện	Kết quả cần có
1. Đối chiếu điều kiện đo	Kiểm tra khoảng cách tới cạnh, đoạn chuẩn và mặt kê của hai bên	Xác định các điều kiện khác nhau nếu có
2. Đo lại trong cùng điều kiện	Hai bên cùng thực hiện hoặc chứng kiến phép đo tại cùng vị trí, cùng mặt kê	Biên bản ghi nhận kết quả đo lại
3. Đối chiếu tiêu chuẩn áp dụng	Sử dụng cùng phiên bản EN 10029 và lớp dung sai đã thỏa thuận	Thống nhất cơ sở đánh giá
4. Thử nghiệm độc lập nếu cần	Chuyển đến đơn vị thử nghiệm độc lập phù hợp khi chênh lệch chưa được giải quyết	Kết quả bổ sung để các bên tiếp tục xử lý

Bước đầu tiên có ý nghĩa quan trọng vì chênh lệch có thể xuất phát từ điều kiện đo khác nhau.

Khi tổ chức đo lại, cần ghi nhận đầy đủ phương pháp, vị trí đo và sự tham gia của đại diện các bên.

Nếu vẫn chưa thống nhất, việc sử dụng đơn vị độc lập cần được thực hiện theo nội dung đã thỏa thuận giữa các bên.

Bạn có thể tìm hiểu thêm về phương pháp thử, sai số thiết bị và điều kiện tạo ra kết quả trong Phần 2: Phương pháp thử và kiểm tra chất lượng vật liệu.

10. Biên bản đo cần ghi đủ dữ liệu để kiểm tra lại

Một biên bản chỉ ghi “đạt” hoặc “không đạt” không đủ để xác định nguyên nhân khi phát sinh tranh chấp.

Biên bản cần ghi nhận đầy đủ các thông tin sau:

Nhóm thông tin	Nội dung cần ghi
Cơ sở đánh giá	Tiêu chuẩn, phiên bản và lớp dung sai đã thỏa thuận
Điều kiện đo	Vị trí đo, khoảng cách tới cạnh, đoạn chuẩn và mặt kê
Thiết bị đo	Dụng cụ hoặc thiết bị được sử dụng
Thông tin thực hiện	Bộ phận thực hiện, người đo và ngày đo
Thông tin đối chiếu	Đại diện bên còn lại có tham gia hoặc chứng kiến hay không
Kết quả	Giá trị của từng điểm đo và kết luận theo giới hạn áp dụng

Trong đó, giá trị của từng điểm đo cần được lưu riêng thay vì chỉ giữ lại một giá trị tổng hợp.

Nếu hồ sơ còn đầy đủ dữ liệu, bộ phận chất lượng có thể đối chiếu lại kết quả mà không phải suy đoán cách phép đo ban đầu được thực hiện.

Điều này đặc biệt quan trọng với những trường hợp phát sinh tranh chấp sau khi vật liệu đã được gia công hoặc đưa vào sử dụng.

11. Trách nhiệm của các bộ phận

Quá trình kiểm tra dung sai cần được tổ chức từ giai đoạn xây dựng yêu cầu mua sắm đến khi hoàn thiện hồ sơ nghiệm thu.

Nội dung công việc	Bộ phận phụ trách
Xác định yêu cầu về độ phẳng và chiều dày phù hợp với ứng dụng	Bộ phận kỹ thuật và phòng chất lượng
Lựa chọn lớp dung sai trước khi đặt hàng	Phòng chất lượng phối hợp với bộ phận thiết kế hoặc tính toán kết cấu
Ghi yêu cầu dung sai vào đơn hàng	Bộ phận mua sắm
Thực hiện phép đo tại kho	Kho và phòng chất lượng
Kiểm tra điều kiện mặt kê và dụng cụ trước khi đo	Bộ phận hoặc nhân sự thực hiện phép đo
Lập và lưu biên bản đo	Phòng chất lượng
Đề xuất thử nghiệm độc lập khi còn chênh lệch	Phòng chất lượng phối hợp với các bên liên quan

Trong các công việc trên, lựa chọn lớp dung sai trước khi đặt hàng và thống nhất điều kiện đo là hai bước có ảnh hưởng lớn đến kết quả nghiệm thu.

Nếu lớp dung sai không được xác định từ đầu, nhà máy có thể nhận sản phẩm đáp ứng yêu cầu giao hàng thông thường nhưng không phù hợp với nhu cầu gia công thực tế.

Nếu điều kiện đo không được thống nhất, cùng một tấm vật liệu có thể tiếp tục tạo ra các kết quả khác nhau.

12. Lưu ý khi áp dụng kiến thức

Một, EN 10029 và EN 10051 có phạm vi sản phẩm khác nhau. Cần xác định đúng loại thép tấm hoặc sản phẩm thép dẹt trước khi lựa chọn tiêu chuẩn áp dụng.

Hai, các giới hạn dung sai cụ thể phải được đối chiếu với phiên bản tiêu chuẩn và lớp dung sai đã thỏa thuận trong đơn hàng. Bài viết không thay thế bảng giá trị dung sai của tiêu chuẩn.

Ba, số điểm đo, cách tổ chức kiểm tra tại kho và quy trình xử lý khi hai bên có kết quả khác nhau là hướng dẫn thực hành trong hồ sơ Gia Anh. Các bước này không thay thế yêu cầu của tiêu chuẩn hoặc thỏa thuận nghiệm thu.

Bốn, biên bản nghiệm thu cần ghi rõ phương pháp và điều kiện đo. Kết luận đạt hoặc không đạt chỉ có ý nghĩa khi có đủ dữ liệu để đối chiếu lại.

Năm, nội dung bài viết tập trung vào phương pháp kỹ thuật và tổ chức nghiệm thu, không xác định giá trị pháp lý của biên bản hoặc trách nhiệm hợp đồng. Những vấn đề này cần được xem xét theo thỏa thuận và quy định áp dụng.

Độ chính xác của kết quả nghiệm thu phụ thuộc vào cả vật liệu và cách thực hiện phép đo. Xác định đúng lớp dung sai, thống nhất vị trí đo, đoạn chuẩn và mặt kê sẽ giúp phòng chất lượng đánh giá các lô vật liệu trên cùng một cơ sở, đồng thời hạn chế tranh chấp do khác biệt về điều kiện đo.